Πληροφορίες Ἐκτέλεσης Μυστηρίων

Ὅπως καὶ ἄλλες τελετὲς τῆς ἐκκλησίας μας, ἔτσι καὶ τὰ Ἱερὰ Μνημόσυνα ἀνάγονται ἱστορικὰ καὶ ἀναφέρονται, ἀδιαμόρφωτα ἀκόμα, στὴν Παλαιὰ Διαθήκη στὰ βιβλία τοῦ Νεεμία (Νεεμ. θ΄ 20) καὶ τῶν Μακκαβαίων (Β΄ Μακκ. ἰβ΄ 40 – 42) ὅπου ἐκεῖ οἱ Ἰσραηλῖτες παρακαλοῦν τὸν Θεὸ γιὰ τὴ συγχώρηση τῶν ἁμαρτιῶν τῶν κοιμηθέντων προγόνων τοὺς ἀλλὰ καὶ τῶν νεκρῶν στρατιωτῶν ποὺ στοὺς χιτῶνες τοὺς βρέθηκαν εἰδωλολατρικὰ «φυλακτὰ» γεγονὸς ποὺ ἀμφισβητοῦσε τὴν μοναδικότητα τῆς πίστης στὸν μόνο ἀληθινὸ Θεό. Στὴν Καινὴ Διαθήκη ὁ ἀπόστολος Παῦλος περιγράφει τὴν ἐκκλησία ὡς ἑνιαῖο σῶμα στὸ ὁποῖο ζῶντες καὶ κοιμηθέντες εἴμαστε «μέλη ἐκ μέρους» (Α΄ Κόρ. ἰβ΄ 27). Εἰκονικὰ ἐπίσης, ὁ Χριστὸς ὀνομάζεται, σὲ μιὰ ψηφιδωτὴ ἀπεικόνιση στὴν Μονὴ τῆς Χώρας στὴν Κωνσταντινούπολη, ὡς ἡ «χώρα τῶν ζώντων» ἀφοῦ «ἐν τῷ Χριστῷ βρίσκεται ἡ ἀληθινὴ διαμονὴ» καὶ «ἐν αὐτῷ ζῶμεν». Τὰ Ἱερὰ Μνημόσυνα τεκμηριώνονται καὶ ἀπὸ τὸ κανονικὸ δίκαιο τῆς ἐκκλησίας ἀφοῦ στὶς Ἀποστολικὲς Διαταγὲς (Διαταγαὶ ἡ΄ 42, Β.Ε.Π.Ε.Σ., τ.2, 169), ἀναφέρεται ἡ τέλεσή τοὺς καὶ ῥυθμίζεται ἡ περιοδικότητα αὐτῆς.

Στὶς Ἀποστολικὲς Διαταγὲς διαβάζουμε ὅτι μνημόσυνα τελοῦνται τὴν τρίτη, τὴν ἐνάτη καὶ τὴν τεσσαρακοστὴ ἡμέρα ἀπὸ τὴν ἐκδημία. Τὴν τρίτη ἡμέρα ὡς ἀνάμνηση τῆς τριήμερης ἐγέρσεως τοῦ Κυρίου ἢ ὡς σύμβολο τῆς Ἁγίας Τριάδας (κατὰ τὸν Ἅγιο Συμεῶν, Ἀρχιεπίσκοπο Θεσσαλονίκης). Τὴν ἐνάτη ἡμέρα ὡς ὑπόμνηση γιὰ τοὺς ζῶντες ἢ συμβολικὰ τῶν ἐννέα ἀγγελικῶν ταγμάτων. Τὴν τεσσαρακοστὴ συμβολικὰ τῶν σαράντα ἡμερῶν πένθους τοῦ ἰσραηλιτικοῦ λαοῦ γιὰ τὸν Μωυσῆ ἢ — κατ᾽ ἄλλη ἑρμηνεία — γιὰ τὴν Ἀνάληψη τοῦ Κυρίου σαράντα ἡμέρες μετὰ ἀπὸ τὴν Ἀνάστασή Τοῦ. Στὸ σημεῖο αὐτὸ ἀναφέρουμε καὶ μιὰ ἀρχαία παράδοση, μετὰ ἀπὸ ἐκδημία νὰ τελεῖται σαρανταλείτουργο (σαράντα Θεῖες Λειτουργίες). Τέλος ἡ ἐκκλησία ὁρίζει τὰ «ἐνιαύσια» δηλαδὴ τὰ ἐτήσια μνημόσυνα, αὐτὰ ποὺ τελοῦνται ἀκριβῶς στὴν ἐπέτειο συμπληρώσεως ἑνὸς ἔτους ἀπὸ τὴν ἐκδημία. Πέραν τούτων τῶν ἡμερῶν δὲν ὑπάρχει ἄλλος καθορισμὸς ἢ περιορισμὸς τελέσεώς τοὺς ἀπὸ τὴν ἐκκλησία. Ἐδῶ θὰ πρέπει νὰ τονίσουμε ὅτι πολλοὶ προβληματίζονται σχετικὰ μὲ τὶς ἡμέρες καὶ ἂν αὐτὲς πρέπει νὰ εἶναι πρὶν ἢ μετὰ τὴν συμπλήρωση κάθε ἐπετείου. Ὁ προβληματισμὸς αὐτὸς εἶναι ἐντελῶς ἀδιάφορος χωρὶς καμία θεολογικὴ ἀξία ἢ συνέπεια. Ἡ ἀκρίβεια θέλει κάθε μνημόσυνο νὰ τελεῖται ἀκριβῶς στὴ συμπλήρωση τῶν διατεταγμένων ἡμερῶν.

Μνημόσυνα δὲν τελοῦνται στὶς δεσποτικὲς καὶ θεομητορικὲς ἑορτὲς (ἑορτὲς δηλαδὴ ποὺ ἀναφέρονται στὴ ζωὴ τοῦ Κυρίου καὶ τῆς Θεοτόκου). Σὲ αὐτὲς συμπεριλαμβάνεται ἡ περίοδος ἀπὸ τὸ Σάββατο τοῦ Λαζάρου μέχρι καὶ τὴν Κυριακὴ τοῦ Ἀντίπασχα (Θωμᾶ). Γενικότερα, Μνημόσυνα μποροῦν νὰ τελεσθοῦν ὅποτε τελεῖται ἡ Θεία Λειτουργία.

Ὡς κατ᾽ ἐξοχὴν ἡμέρα μνήμης ὅλων τῶν κοιμηθέντων, ἡ ἐκκλησία μας ὅρισε τὸ Σάββατο, ἡμέρα κατὰ τὴν ὁποία καὶ ὁ θεάνθρωπος Κύριος παρέμεινε σωματικὰ στὸ μνῆμα. Συνεπῶς ὁ προγραμματισμὸς τοῦ Μνημοσύνου εἶναι προτιμότερος τὴν ἡμέρα τοῦ Σαββάτου. Τὰ Σάββατα εἶναι ἐπίσης καὶ ἡμέρα μνήμης τῶν ἁγίων Μαρτύρων ποὺ θυσιάστηκαν γιὰ τὴν πίστη. Συμβολικά, τὸ Σάββατο εἶναι ἡ ἑβδόμη ἡμέρα τῆς δημιουργίας καὶ ἡ ἡμέρα ἐκείνη κατὰ τὴν ὁποία ὁ ἄνθρωπος γεύθηκε τὸν σωματικὸ θάνατο ὡς ποινὴ ἀπὸ τὸν Θεό. Στὴν ἴδια συνάφεια καὶ μὲ τὴν ἴδια μητρικὴ μέριμνα, ἡ ἐκκλησία μας ὅρισε δύο Σάββατα τὸν χρόνο νὰ τελεῖ κοινὰ Μνημόσυνα γιὰ ὅλους («Ψυχοσάββατα»): τὸ Σάββατο πρὶν ἀπὸ τὴν Κυριακὴ τῶν Ἀπόκρεω καὶ τὸ Σάββατο πρὶν ἀπὸ τὴν Κυριακὴ τῆς Πεντηκοστῆς.

Τὸ μὲν Σάββατο πρὶν ἀπὸ τὴν Κυριακὴ τῶν Ἀπόκρεω εἶναι ἀφιερωμένο σὲ ἐκείνους ποὺ «ἀπανταχοῦ τῆς γῆς ἐκάλυψε τάφος» καὶ δὲν ἔτυχαν τῶν «νενομισμένων ψαλμωδιῶν καὶ μνημοσύνων». Τὸ Ψυχοσάββατο αὐτό, εἶναι τοποθετημένο πρὶν ἀπὸ τὴν Κυριακὴ ἐκείνη στὴν ὁποία διαβάζεται τὸ Εὐαγγέλιο τῆς Δευτέρας Παρουσίας τοῦ Κυρίου, τῆς τελικῆς Κρίσεως. Μὲ τὸν τρόπο αὐτὸ οἱ πιστοί, ἱκετεύουμε γιὰ τὸ Θεῖο Τοῦ ἔλεος πρὸς ἐμᾶς καὶ τοὺς κεκοιμημένους ἀδελφοὺς μας καὶ τὴν κατάταξή τοὺς μὲ τοὺς ἐκλεκτοὺς τῆς βασιλείας Τοῦ.

Τὸ δὲ Ψυχοσάββατο πρὶν ἀπὸ τὴν Πεντηκοστὴ εἶναι ἀφιερωμένο σὲ ὅλους ὅσοι κοιμήθηκαν ἀπὸ τὴν ἐποχὴ τοῦ Ἀδὰμ μέχρι σήμερα καὶ «τὰ τοῦ βίου λειτουργήσαντα καλῶς» δηλαδὴ ἐκείνους ποὺ ὑπῆρξαν πιστοί, μὲ καθαρότητα βίου, γιὰ τοὺς ὁποίους ἡ ἐκκλησία εὔχεται νὰ ἀξιωθοῦν «τῆς οὐρανίου βασιλείας Αὐτοῦ».

Τὸ βασικὸ προσφερόμενο εἶδος γιὰ τὴν τέλεση τοῦ Ἱεροῦ Μνημοσύνου εἶναι τὸ κόλλυβο, δηλαδὴ τὸ βρασμένο σιτάρι. Κανένα ἄλλο εἶδος δὲν ἔχει θέση στὸ μνημόσυνο. Ὁ συμβολισμὸς προέρχεται ἀπὸ τὴ λειτουργία τοῦ σπόρου. Ὅπως ὁ σπόρος σπέρνεται στὴ γῆ καὶ βλαστάνει, ἔτσι καὶ οἱ κοιμηθέντες ἐπιστρέφουν στὴ γῆ μὲ τὴν προσμονὴ νὰ ἀναβλαστήσουν στὴν αἰωνιότητα μὲ τὸν δημιουργὸ τοὺς Θεό. Εἶναι χαρακτηριστικὴ ἡ φράση τοῦ Κυρίου: «Ἐὰν μὴ ὁ κόκκος τοῦ σίτου πεσὼν εἰς τὴν γῆν ἀποθάνῃ, αὐτὸς μόνος μένει· ἐὰν δὲ ἀποθάνῃ, πολὺν καρπὸν φέρει» (Ἰωάν. 12,24).