«Αἷμα δίκαιον»
Ὁ Κύριός μας Ἰησοῦς Χριστός ἀπευθυνόμενος πρός τούς Ἰουδαίους χαρακτήρισε τά πρόσωπα τῶν Προφητῶν τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης «ὡς αἷμα δίκαιον».
«Διὰ τοῦτο ἰδοὺ ἐγὼ ἀποστέλλω πρὸς ὑμᾶς προφήτας καὶ σοφοὺς καὶ γραμματεῖς, καὶ ἐξ αὐτῶν ἀποκτενεῖτε καὶ σταυρώσετε, καὶ ἐξ αὐτῶν μαστιγώσετε ἐν ταῖς συναγωγαῖς ὑμῶν καὶ διώξετε ἀπὸ πόλεως εἰς πόλιν, ὅπως ἔλθῃ ἐφ' ὑμᾶς πᾶν αἷμα δίκαιον ἐκχυνόμενον ἐπὶ τῆς γῆς ἀπὸ τοῦ αἵματος Ἄβελ τοῦ δικαίου ἕως τοῦ αἵματος Ζαχαρίου υἱοῦ Βαραχίου, ὃν ἐφονεύσατε μεταξὺ τοῦ ναοῦ καὶ τοῦ θυσιαστηρίου. ἀμὴν λέγω ὑμῖν ὅτι ἥξει ταῦτα πάντα ἐπὶ τὴν γενεὰν ταύτην» (Κατά Ματθαῖον κγ΄, 34-36).
Ἄβελ (τοῦ δικαίου). Πνοή, ὁ δεύτερος υἱός τοῦ Ἀδάμ καί τῆς Εὔας· ἦν δέ ποιμήν προβάτων· ἡ πρός τόν Θεόν θυσία αὐτοῦ ἀπό τῶν ἰδίων αὐτοῦ προβάτων ἦν ἁγνή καί ἄδολος καί ἑπομένως εὐπρόσδεκτος· τοὐναντίον δέ, ἡ τοῦ ἀδελφοῦ αὐτοῦ Κάϊν, ὅστις ἦν γεωργός, πονηρά καί ἑπομένως ἀπρόσδεκτος τῷ Θεῷ (Α΄ Ἰωάννου γ΄, 12)· διά δέ τοῦτο ἐφθόνησεν ὁ Κάϊν τόν ἀδελφόν αὐτοῦ Ἄβελ, καί ἐπί τέλους ἐδολοφόνησεν αὐτόν (Γεν. δ΄).
Τό πρῶτον λοιπόν μετά τήν παράβασιν ἀναφερόμενον ἁμάρτημα εἶναι φοβερά ἀδελφοκτονία, ἐκ ζηλοτυπίας προελθοῦσα. Ἐκ τούτων δέ πάλιν καταφαίνεται, πόσον ὁ ἄνθρωπος ἐγένετο πονηρός εὐθύς μετά τήν πρώτην ἁμαρτίαν.
Οἱ λόγοι, δι’ οὕς αἱ θυσίαι τοῦ Ἄβελ ἐγίνοντο δεκταί ὑπό τοῦ Θεοῦ, εἰσίν ὅτι αὐτός εἰλικρινῶς καί μετά πεποιθήσεως προσέφερε πάντοτε αὐτάς, συνῳδά ταῖς θείαις ἐντολαῖς, δεικνύων κατά τόν Ἀπόστολον τήν πίστην αὐτοῦ (Ἑβρ. ια΄, 4)· ἤτοι, ὁ Ἄβελ ἀνεγνώριζεν, ὅτι εἶναι ἁμαρτωλός καί οὐδόλως ἐδικαιοῦτο τῆς εὐνοίας τοῦ Θεοῦ, εἰμή διά τοῦ ἐξιλεώσαντος αὐτόν Ἰησοῦ Χριστοῦ, οὗτινος ἦσαν τύποι αἱ δι’ αἵματος θυσίαι· «σχεδόν ἐν αἵματι πάντα καθαρίζεται κατά τόν νόμον, καί χωρίς αἱματεκχυσίας οὐ γίνεται ἄφεσις» (Ἑβρ. θ΄, 22). Τό αἷμα τοῦ Ἄβελ ἐβόα ἐκ τῆς γῆς πρός τόν Θεόν, αἰτοῦν ἱκανοποίησιν (Γεν. δ΄, 10)· ἀλλά τό ἐπίσης παρανόμως χυθέν αἷμα τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ αἰτεῖ ἄφεσιν καί σωτηρίαν παντός μετανοοῦντος ἁμαρτωλοῦ (Ἑβρ. θ΄, 14 καί Α΄ Ἰωάν. α΄, 7).
Τοὐναντίον δέ, ὁ ἄφρων Κάϊν ἠπάτα ἑαυτόν, νομίζων ὅτι τά παρά τοῖς ἀνθρώποις κρυπτά καί παρά τῷ Θεῷ εἰσιν ἐπίσης κρυπτά καί ἀφανῆ. Ἀπό ταύτης δέ τῆς πλάνης προαγόμενος, ἠρνήσατο ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ τήν κακοῦργον αὐτοῦ πρᾶξιν λέγων· «μή φύλαξ ἐγώ τοῦ ἀδελφοῦ μού εἰμι;» πλήν ἀμέσως ἐτιμωρήθη, καί εὐθύς μετά τήν ποινήν ἐνόησεν ὅ, τι καί πρότερον ἠδύνατο νά γνωρίζῃ· δηλαδή ὅτι ὁ Θεός ὑπάρχει πανταχοῦ παρών, καί τά πάντα ἐνώπιον αὐτοῦ ἐκτελοῦνται· πράγματι λοιπόν ἡ ἁμαρτία κατέστησε τόν ἄνθρωπον, ὄχι μόνον πονηρόν, ἀλλά καί μωρόν.
Ἀμώς, Φορτίον· ὁ τρίτος τῶν μικρῶν καλουμένων προφητῶν· ἦν ποιμήν προβάτων ἐν Θεκουὲ χωρίῳ τοῦ Ἰούδα, δώδεκα μίλια πρὸς νότον τῶν Ἱεροσολύμων ἀπέχοντι (᾽Αμὼς α’. 1), προεφήτευσε δὲ περι τὸ ὀκτακοσιοστὸν ἔτος πρὸ Χριστοῦ, ὅτε τοῦ μὲν Ἰούδα Ἀζαρίας ἤ Ὀζίας ἐβασίλευε, τοῦ δὲ Ἰσραήλ ὁ δεύτερος Ἱεροβοάμ· ἄρα καὶ σύγχρονος τῷ Ὠσηέ.
Τὰ δύω πρῶτα κεφάλαια τῶν προφητειῶν τοῦ ᾽Αμὼς περιέχουσι προφητείας κατὰ τῶν πέριξ ἐθνῶν, ὡς πολεμίων τῷ λαῷ τοῦ Θεοῦ. ἰδίᾳ δὲ προεφήτευσε κατὰ τοῦ Ἰσραήλ, οὗ ἡ ὑπὸ τὸν Ἱεροβοὰμ πρόσκαιρος εὐημερία ἐγένετο αὐτῷ πρόξενος εἰδωλολατρείας, μεγίστης ἠθικῆς παραλυσίας, καὶ παντελοῦς καταπτώσεως, Ταύτην δὲ τὴν διαγωγὴν τῶν Ἰσραηλιτῶν στηλιτεύων ὁ προφήτης μετὰ βαρυαλγοῦς καὶ πατριωτικῆς καρδίας ἐν ὀνόματι τοῦ Θεοῦ, προλέγει πολλὰ δυστυχήματα καὶ μεγάλα, ὡς τιμωροὺς αὐτῶν ἐλευσόμενα ἐπ᾽ αὐτοὺς μετ’ οὐ πολύ· ἀλλὰ περαίνων ἐκ φέρει λόγους παραμυθίας καὶ πλήρεις ἐλπίδος. Ἡ δέ ἱερὰ αὐτοῦ ἀγανάκτησις, καὶ ἡ τόλμη καὶ τὸ ἀκατάβλητον θάρρος, δι’ ὧν ἐστηλίτευε τὰ κοινῇ διαπραττόμενα ἀνομήματα ἐξέκαυσαν τήν ἀγανάκτησιν τοῦ Ἱερατείου τοσούτῳ, ὥστε τοῦτο ἐξῃτήσατο τὴν ἀποπομπὴν τοῦ προφήτου παρὰ τῆς ἐξουσίας (Ἀμὼς ζ’, 10-17)· προεφήτευσε δὲ ἐν Βαιθήλ. Τὸ δ᾽ ὕφος τῶν προφητειῶν αὐτοῦ ἐστιν ὑψηλὸν, μεστὸν ὑγιοῦς φαντασίας, περιεκτικὸν, ἁπλοῦν καὶ διαυγές.
Ἀμασίας ἰσχύς τοῦ Ἰεοβά· ὄγδοος βασιλεὺς τοῦ Ἰούδα, υἱὸς τοῦ Ἰωάς· ἀνέβη τῷ θρόνον τῷ 839 ἔτει πρὸ Χριστοῦ καὶ ἐβασίλευσεν ἔτη ἐννέα καὶ εἴκοσιν ἐν Ἱεροσολύμοις· ἀναβὰς δὲ τὸν θρόνον καὶ ἐνισχυθεὶς ἐν αὐτῷ, ἀπέκτεινε πάντας τοὺς φονεῖς τοῦ πατρὸς αὐτοῦ, ἀλλ᾽ οὐχὶ τὰ τέκνα αὐτῶν συνῳδὰ τῷ Μωσαϊκῷ
νόμῳ (Β΄. Χρον. ἢ Παράλειπ. κε΄, 4): συλλέξας δὲ τριακοντακισμυρίους ἄνδρας ἐκ τῶν τοῦ Ἰούδα, καὶ διὰ δεκακισμυρίων ταλάντων ἀργυρῶν, μισθωσάμενος δεκακισμυρίους ἐκ τοῦ Ἰσραὴλ, οὕς ὅμως ἐντολῇ τοῦ Θεοῦ καὶ ἄκων ἀπέλυσε, ἐπέπεσε κατὰ τοῦ Ἐδὼμ, καὶ λαμπρὰν θεία συνάρσει ἤρατο νίκην, μυρίους μὲν ἐκ τούτων ἀπολέσας, καὶ ἑτέρους ἴσους αἰχμαλώτους λαβών. Ἐπαρθεὶς δὲ ἐπὶ τούτῳ, σὺν τοῖς λαφύροις καὶ τοῖς αἰχμαλώτοις ἀπήγαγε καὶ τὰ εἴδωλα τῶν Ἐδωμιτῶν καὶ ἔστησε ταῦτα εἰς λατρείαν τοῦ λαοῦ τοῦ Θεοῦ. Τοῦτο δὲ τὰ μάλιστα ἀπήρεσε τῷ Θεῷ, ὅθεν καὶ διὰ καταστροφῆς παρὰ ποοφήτου ἠπειλήθη. Μετὰ μικρὸν δ᾽ ἐκτεθεὶς εἰς πόλεμον κατὰ τοῦ Ἰραὴλ, ἐνικήθη καὶ ἐταπεινώθη παρ᾽ αὐτοῦ καὶ μετὰ πεντεκαίδεκα ἔτη ἐδολοφονήθη ὑπὸ συνωμοτῶν, καίπερ φεύγων εἰς Λαχεὶς πρὸς σωτηρίαν (Β΄. ἢ Δ΄. Βασιλ. ιδ', 1-20· Β΄. Χρον. ἢ Παραλειπ. κεφ. κε΄).
Μιχαίας ἤ Μιχαΐας πιστός καὶ καί τολμηρός προφήτης ἀποτρέψας τὸν ᾿Αχαὰβ τῆς τοῦ Ἰωσαφὰτ κατὰ τῶν ᾿Ασσυρίων συμμαχίας, καὶ μέχρι τῆς ἐκπληρώσεως τῶν προφητειῶν αὑτοῦ καθειρχθεὶς (φυλακισθείς) (Α’. ἤ Γ’, Βασιλ. κβ΄ 8-38). Ἡ συμπεριφορὰ αὕτη τοῦ ᾿Αχαὰβ πρὸς τὸν προφήτην τοῦτον καταδείκνυσι τὸ μέγεθος τῆς µωρίας καὶ τῆς ἀσεβείας τοῦ Ἀχαάβ.
Ἰωράμ, ὁ Κύριος ὑψώθη· υἱὸς Ἀχαάβ τοῦ βασιλέως τοῦ Ἰσραήλ· οὗτος, διαδεξάµενος τὸν πρεσβύτερον ἀδελφόν αὐτοῦ Ὀχοζίαν τῷ 896 π.Χ., καὶ δώδεκα ὅλα ἔτη βασιλεύσας, ἀπηγόρευσε μὲν τὴν λατρείαν τοῦ Βάαλ, ἐνέμεινεν ὅμως ἐν τοῖς ἁμαρτήμασι τοῦ Ἱεροβοάμ. Συμμαχήσας δὲ μετὰ τοῦ Ἰωσαφάτ, τοῦ βασιλέως τοῦ Ἰούδα, κατὰ τῶν κατ᾽ αὐτοῦ ἐπαναστατησάντων Μωαβιτῶν, καὶ ἐπελθὼν μετ’ αὐτοῦ κατ᾽ αὐτῶν, καὶ κατὰ κράτος νικήσας αὐτοὺς, κατέσφαξεν αὐτοὺς ἐν τῇ μάχη. Μετὰ μικρὸν ἐπῆλθον κατ’ αὐτοῦ ὅ τε Βὲν-ἀδὰδ, ὁ τῆς Συρίας βασιλεὺς, ὡς καὶ ὁ διάδοχος αὐτοῦ Ἀζαήλ· καὶ συνέβησαν μὲν ἐν τῷ μεταξὺ ὑπὲρ αὐτοῦ θαύματά τινα τοῦ προφήτου Ἐλισσαιὲ, οἷα ἡ διὰ θαύματος λύσις τῆς πολιορκίας τῆς πρωτευούσης Σαμαρείας, ἡ θεραπεία Νεεμὰν τοῦ Σύρου καὶ ἄλλα, ἀλλ’ αἱ κατ᾽ αὐτοῦ μάχαι καὶ προσβολαὶ τῶν ξένων ἐπιδρομέων, οὐ µόνον οὐδόλως ἀνεστάλησαν ὑπὸ τῶν θαυμάτων τούτων, ἀλλὰ καὶ μᾶλλον ἐπετείνοντο καὶ δραστικώτερον ἐνηργοῦντο. Ἐν δέ τινι τῶν κατὰ τοῦ Ἀζαὴλ μαχῶν καιρίως πληγωθείς ὁ Ἰωρὰμ, ἀπέθανε χειρι τοῦ στρατηγοῦ αὑτοῦ Ἰηοὺ ἐν Ἰεζραέλ καί τὸ σῶμα αὐτοῦ ἐρρίφθη ἐν τῷ ἀγρῷ τοῦ Ναβουθαὶ, τῷ ἐν τῇ κοιλάδι Ἰεζραέλ. Σὺν δ’ αὐτῷ ἐπαύσατο βασιλεύων καὶ ὁ οἶκος τοῦ Ἀχαάβ κατά τάς προφητείας (Α΄. ἤ Γ΄. Βασιλ. κα΄, 18-29 Β΄. ἤ Δ΄, Βασιλ. α΄, 17).
Ἐλεάζαρ, Θεοῦ βοήθεια· ὁ τρίτος υἱός τοῦ ᾿Ααρὼν, ὃ καὶ ἀρχιερεὺς καταστὰς (Ἔξοδ. στ΄, 23. Ἀριθ. κ΄, 25-28)· τὸ ἀρχιερατικὸν ἀξίωμα, ἔμεινεν ἐν τῷ οἴκῳ αὐτοῦ ἐπὶ ἑπτὰ γενεάς μέχρι τοῦ Ἠλὶ, ὅτε μετεβιβάσθη εἰς τόν οἶκον τοῦ Ἰθάμαρ. Ἐπὶ τῶν ἡμερῶν τοῦ τε Σαούλ καί τοῦ Δαβίδ ἐπανῆλθε καὶ πάλιν εἰς τὸν οἶκον αὐτοῦ καὶ παρέμεινε μέχρι τῆς αἰχμαλωσίας.
Ἡσαΐας, υἱός τοῦ ᾿Αμώς· εἷς τῶν μᾶλλον διακεκριμένων Ἑβραίων προφητῶν· ἤρξατο προφητεύων ἐν Ἱεροσολύμοις περὶ τὰ ἔσχατα τῆς βασιλείας τοῦ ᾽Οζίου (760 π. Χ.). Προεφήτευεν ἐπὶ ἑξηκονταετίαν ὅλην ὑπὸ τοὺς ἑξῆς τρεῖς βασιλεῖς Ἰωάθαμ, Ἄχαζ, καὶ Ἐζεκίαν (Ἡσ. α΄. Β΄. ἢ Δ'. Βασιλ. ιε’.-κ’, Β΄, Χρον. ἢ Παραλ. κς΄-λβ'.
Αἱ προφητεῖαι αὐτοῦ καλοῦνται (Βίβλοι λόγων. Ἡσαΐου τοῦ προφήτου) (Λουκ. γ΄, 4) · τὰ δώδεκα πρῶτα κεφάλαια τῶν προφητειῶν τοῦ Ἡσαΐα ἀναφέρονται εἰς τὴν βασιλείαν τοῦ Ἰούδα. Τὰ δὲ ἑπόμενα ἀπὸ τοῦ δεκάτου τρίτου, συμπεριλαμβανομένου, μέχρι τοῦ τετάρτου καὶ εἰκοστοῦ, ἐξαιρουμένου τοῦ δευτέρου καὶ εἰκοστοῦ, ἀναφερομένου κατὰ τῶν Ἰεροσολύμων, ἀπευθύνονται κατὰ ξένων ἐθνῶν. Ἐν τοῖς ἐφεξῆς κεφαλαίοις, ἤτοι ἀπὸ τοῦ τρίτου καὶ εἰκοστοῦ μέχρι τοῦ πέμπτου καὶ τριακοστοῦ, συμπεριλαμβανομένου, ὁ Ἡσαΐας προβλέπει καὶ προφητεύει τὴν αἰχμαλωσίαν τοῦ ἔθνους αὐτοῦ καὶ τὴν ἔλευσιν τοῦ Μεσία ἐν ὁράσει, καθορίζων συνάμα καὶ στὸν χρόνον αὐτῶν. Ταῦτα δὲ τὰ κεφάλαια φαίνονται ἀνήκοντα τῇ ἐποχῇ τοῦ Ἐζεκίου. Τὰ κεφάλαια ἕκτον καὶ τριακοστὸν μέχρι τοῦ τεσσαρακοστοῦ εἰσιν ἱστορικὰ καὶ περιέχουσι τὴν ἱστορίαν τῆς εἰσβολῆς τοῦ Σενναχειρεὶμ, καὶ τὰς ὑπὸ τοῦ προφήτου προσενεχθείσας τῷ Ἐζεκίᾳ νουθεσίας· ἡ ἱστορικὴ αὕτη τοῦ Ἡσαΐου ἔκθεσις ἀντιστοιχεῖ πρὸς τὴν ἐν τοῖς κεφαλαίοις ιη΄, 13-κ', 19 τοῦ Β΄. ἢ Δ΄. Βασιλ. Τὸ δὲ ἕβδομον καὶ τριακοστὸν κεφάλαιον τοῦ Ἡσαΐα συμφωνεῖ σχεδὸν καὶ κατὰ λέξιν πρὸς τὸ ἐννεακαιδέκατον κεφάλαιον τοῦ Β΄. ἢ Δ’, Βασιλ. Τὸ δὲ λοιπὸν μέρος τοῦ βιβλίου τούτου περιέχει σειρὰν ὁράσεων, ἀφορωσῶν εἰς τοὺς ἐλευσομένους καιροὺς προσκαίρου δουλείας καὶ ἀπελευθερώσεως· πρὸς δὲ ἀνέρχεται εἰς ὑψηλὰς περὶ τοῦ Μεσία θεωρίας, καὶ περὶ τῆς παρ᾽ αὐτοῦ τελεσθησομένης ἀπολυτρώσεως.
Ὁ Ἡσαΐας φαίνεται βιοὺς καὶ προφητεύσας καθόλου ἐν Ἱεροσολύμοις. Παύεται δὲ μνημονευόμενος ἐν τῇ ἱστορίᾳ μετὰ τὰ γεγονότα τὰ ἐν τῷ ἐνάτῳ καί τριακοστῷ κεραλαίῳ ἀναφερόμενα· παράδοσίς τις ἀναφέρει, ὅτι ἐπριονίσθη ἐπὶ τῆς βασιλείας τοῦ Μανασσῇ (Ἑβρ. ια’, 37)· ἀλλ᾽ ἡ παράδοσις αὕτη τῶν Ταλμουθιστῶν καὶ τῶν πατέρων, περιεχομένη ἐν ἀποκρύφῳ τινὶ βιβλίῳ, ἐπιγραφομένῳ «ἡ ἀνάβασις τοῦ Ἡσαΐου», φαίνεται στερουμένη κύρους.
Σχολιασταί τινες προέτεινον, ἵνα, τὸ βιβλίον τοῦ Ἡσαΐου διαιρεθῇ χρονολογικῶς εἰς τρία μέρη, συνῳδὰ ταῖς τρισὶν ἐποχαῖς τῶν βασιλέων, ἐν αἷς συνεγράφη· ἤτοι, τῇ τοῦ Ἰωάθαμ, τῇ τοῦ Ἄχαζ, καί τῇ τοῦ Ἐζεκία· ἀλλ᾽ ἡ πρότασις αὕτη, ὡς καὶ ἢ κατ᾽ αὐτὴν διαίρεσις τοῦ βιβλίου οὐδόλως φαίνεται ἐπιτυχὴς, ἐπειδὴ σαφῶς καταφαίνεται, ὅτι πολλαὶ ποοφητεῖαι, ἐξ ἄλλης εἰς ἄλλην ἐποχὴν μετενεχθεῖσαι, παντάπασιν ἀπώλεσαν τὴν χρονολογικὴν αὐτῶν τάξιν· ἡ δὲ εἰς δύω μέρη διαίρεσις αὐτοῦ φαίνεται λίαν ἐπαρκὴς καὶ καταλληλοτάτη. Κατὰ ταύτην τὰ μὲν ἐννέα καὶ τριάχοντα πρῶτα κεφάλαια ἀποτελοῦσι τὸ πρῶτον μέρος τοῦ βιβλίου· τά δὲ λοιπὰ ἑπτὰ καί τριάκοντα, τὸ δεύτερον.
Τούτων δὲ τῶν μερῶν, τὸ μὲν πρῶτον, συγκείμενον ἐκ προφητειῶν καί ἱστοριῶν, σαφῶς φαίνεται γραφὲν ὑπὸ τοῦ προφήτου κατὰ τὸν πολιτικὸν ἢ δημόσιον αὐτοῦ βίον, ἐν ᾧ ἐνήργει ἐν τε τῷ λαῷ τοῦ ἑαυτοῦ ἔθνους καί τοῖς διαφόροις ἡγεμόσιν ὡς πρεσβευτὴς τοῦ Θεοῦ, ἡγεμονικὴν περιβεβλημένος ἐξουσίαν. Διὰ δὲ τὸν λόγον τοῦτον καὶ αἱ διάφοροι αὗται προφητεῖαι καί ἱστορίαι, αἱ ἀποτελοῦσαι τὸ πρῶτον τοῦ βιβλίου μέρος, οὐδόλως φαίνονται συνιστᾶσαι ἕν ὅλον προφητικὸν ἢ ἱστορικὸν ὕφασμα προεσχεδιασμένον, ἀλλὰ διαφόρους ἐξυφαίνουσαι ὑποθέσεις, πολλάκις λίαν ἀπ᾿ ἀλλήλων ἀφεστώσας, ἐξ ὧν καί προεκαλοῦντο κατὰ διαφόρους καιροὺς καί περιστάσεις, ἀσχέτους πρὸς ἀλλήλας· περισυλλεγεῖσαι δὲ κατόπιν ἐν μιᾷ συλλογῇ, καὶ διακρινόμεναι ἑκάστη δι᾽ ἰδίας ἐπιγραφῆς, ἢ ἄλλου τινὸς σαφοῦς τρόπου.
Τὸ δὲ δεύτερον τοῦ βιβλίου τούτου μέρος, τὸ καὶ ἰδίως προφητικὸν, ὡς καθόλου εἰς τὸ μέλλον ἀφορῶν, σαφῶς ἐπίσης φαίνεται γραφὲν ὑπὸ τοῦ προφήτου, ἀπεκδεδυμένου πᾶσαν πολιτικὴν ἐξουσίαν, ἀπηλλαγμένου τῶν πολιτικῶν περιπετειῶν, ἥρεμον καί ἰδιωτικὸν βίον ἄγοντος, καί καθόλου πρὸς τὸ μέλλον ἀφορῶντος, ὅθεν καὶ διάφορον τοῦ πρώτου, ὡς ἄσχετον πάσης ἐπιδράσεως ἐνεστώτων πραγμάτων καί περιπετειῶν· διὰ δὲ τὸ τελευταῖον τοῦτο καί ἡ διάκρισις τῶν ἐν αὐτῷ ἐξενηνεγμένων προφητειῶν καθίσταται δυσχερεστάτη, πλὴν ὅτι τὸ ὅλον ἐστὶ προφητικὴ ἔκχυσις.
Ἐν τούτῳ ὁ προφήτης πρῶτα μὲν παρηγορεῖ τοὺς Ἑβραίους, ἀναγγέλλων αὐτοῖς τὴν ἀπελευθέρωσιν αὐτῶν ἀπὸ τῆς παρ᾽ αὐτῷ ἐν τῷ ἐνάτῳ καί τριακοστῷ κεφαλαίῳ 6, 7, προφητευθείσης προσεχοῦς Βαβυλωνιακῆς δουλείας, καί ὀνομάζει τὸν μονάρχην, τὸν παρὰ τοῦ Θεοῦ ἀποσταλησόμενον, οὐ μόνον ὅπως τιμωρήσῃ τοὺς δυνάστας αὐτῶν, ἀλλὰ καί οἴκαδε ἐπαναγάγῃ αὐτούς.
Ἐν ταύτῃ δὲ τῇ θεωρείᾳ τῆς προσκαίρου καί μονομεροῦς τῶν Ἑβραίων ἀπολυτρώσεως διατελῶν ὁ προφήτης, οἱονεὶ ἑαυτὸν διαλανθάνων, αἴρεται, καί συνεννοῖ ταύτην πολλαχοῦ μετά τῆς ὑψηλῆς θεωρίας τῆς παρὰ τοῦ Μεσίου ἀπὸ τῆς ἁμαρτίας ἀπολυτρώσεως τοσούτῳ στενῶς, ὥστε ἡ διάκρισις ἑκατέρας ἀποβαίνει λίαν δύσκολος. ᾿Αλλαχοῦ δὲ πάλιν, οἱονεὶ εἰς ἑαυτὸν συνερχόμενος, τοσούτῳ ἀποχωρίζει ἀπ᾽ ἀλλήλων τὰς ἐννοίας, ὥστε ἑκατέρα παρίσταται ἐν ὅλῃ αὑτῆς τῇ καθαρότητι, καί τῇ ὑπεροχῇ τοῦ ὕψους. Ἰδίως δὲ τὸ ὄμμα τοῦ προφήτου τοσούτῳ ἀποκλειστικῶς περιορίζεται ἐνίοτε ἐπὶ τῆς δευτέρας, ὥστε, ἔμπλεων θεωρίας τῆς πνευματικῆς βασιλείας τοῦ Θεοῦ ὡς καί τοῦ ἀνυψουμένου θεμελιωτοῦ αὐτῆς, ἀπόλλυσι καὶ ἀπόστασιν καί χρόνον καί τὰ μέλλοντα παρόντα βλέπει, καὶ παρίστησιν ὡς ζῶντα.
Ἰδίᾳ δὲ ἐν τῇ περιγραφῇ τῆς πνευματικῆς ταύτης ἀπολυτρώσεως αἱ ἀποστάσεις τοῦ χρόνου φέρονται ἀδιακρίτως. Πολλαχοῦ ὁ προφήτης ἀχρόνως δείκνυσι τὸν ἀρχηγὸν τῆς ἀπολυτρώσεως, ἐν τῇ ἁπλότητι καὶ ταῖς θλίψεσιν αὐτοῦ διατελοῦντα. ᾿Αλλαχοῦ δὲ πάλιν οἱ μεμακρυσμένοι αἰῶνες τῆς βασιλείας τοῦ Μεσίου ὡς παρόντες παρίστανται ἐν τῇ ἐξεστηκυίᾳ αὐτοῦ δράσει, καὶ παροῦσα ἥ τε πρὸς τὸν Θεὸν ἐπιστροφὴ τοῦ τοσοῦτον ἀπ᾿ αὐτοῦ ἀποστάντος ἀνθρώπου, ἡ καταστροφὴ παντὸς τῷ Θεῷ ἀνθισταμένου, ἡ ἐπικράτησις τῆς τε ἐσωτερικῆς καὶ ἐξωτερικῆς εἰρήνης ἐφ᾽ ἅπαντος τοῦ κόσμου, ἡ ἀπώλεια παντὸς διὰ τῆς ἁμαρτίας εἰσαχθέντος ἐν τῷ κόσμῳ πονηροῦ, καὶ πρὸ παντός ἡ ἔνδοξος καί αἰώνιος τοῦ Μεσία βασιλεία, ἦν ἐξ ἐγγυτάτης σκοπιᾶς καί οἱονεὶ αὐτόπτης, ἀναπτύσσει ὁ προφήτης, ὑπὸ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἀγόμενος, ἀπὸ τῆς ἐλαχίστης αὐτῆς καταρχῆς μέχρι τῆς ἐνδόξου αὐτῆς ἀκμῆς.
Πάντα δὲ ταῦτα καί πρὸς τούτοις τὸ θαυμάσιον πρόσωπον καὶ ἡ γέννησις «τοῦ Ἐμμανουήλ» ἤτοι μεθ᾽ ἡμῶν ὁ Θεὸς, ὁ εὐεργετικὸς αὐτοῦ βίος, ὁ ἐξιλαστήριος θάνατος καὶ ἡ θριαμβευτικὴ καὶ αἰώνιος αὐτοῦ βασιλεία, λεπτομερῶς, ἁπλῶς, σαφῶς, ἡδέως καί μετὰ πολλοῦ τοῦ ὕψους προλεγόμενα ἐν τοῖς κεφαλαίοις ζ΄, 14-16. θ΄,6,7. ια΄, 1-10. λβ΄-μβ΄.μθ΄-νβ΄,13-15. νγ΄-ξ΄. ξα΄,1-3 δικαίως ἀνυψοῦσιν αὐτὸν παρὰ μὲν τοῖς Ἑβραίοις εἰς τὸν μέγιστον τῶν τε προφητῶν καὶ ποιητῶν, παρὰ δὲ τοῖς χριστιανοῖς διὰ τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν προρρήσεων αὐτοῦ εἰς «εὐαγγελικὸν προφήτην», καὶ τὸ βιβλίον αὐτοῦ εἰς «κατὰ Ἡσαΐαν εὐαγγέλιον», ὡς καλοῦσιν αὐτὸ οἱ πατέρες. Τοιοῦτος ὁ Ἡσαΐας.
Μανασσῆς, Πονηρὸς καί ἀσεβὴς υἱὸς καὶ διάδοχος ἀγαθοῦ καὶ εὐσεβοῦς πατρὸς Ἐζεκίου τοῦ βασιλέως τοῦ Ἰούδα· δωδεκαέτης δ’ ἀναβὰς τὸν βασιλικὸν θρόνον 697 π. Χ, ἐκάθισεν ἐπ’ αὐτοῦ πέντε καί πεντήκοντα ἔτη· εἰδωλολάτρης δὲ καὶ τύραννος καί ὠμὸς ὤν, ἐγκατελείφθη ὑπὸ τοῦ Θεοῦ καί αἰχμάλωτος ἀπήχθη εἰς Βαβυλῶνα 677 π.Χ, τῷ δευτέρῳ καὶ εἰκοστῷ ἔτει τῆς βασιλείας αὐτοῦ ἴσως ὑπὸ Ἐσαραδδὼν, βασιλέως τῆς ᾿Ασσυρίας. Οὕτω δὲ ταπεινωθεὶς ὁ Μανασσῆς καὶ μετανοήσας, ἀφέθη ὑπὸ τοῦ Θεοῦ, ἐμπνεύσαντος τοῖς Ἀσσυρίοις τὴν ἀπελευθέρωσιν καὶ τὴν εἰς τὸν ἴδιον θρόνον ἐπάνοδον αὐτοῦ, ἀλλὰ φόρου ὑποτελοῦς. Τοιαῦτα παθὼν ὁ Μανασσῆς, καί τοιοῦτος ἐπανελθὼν εἰς τὴν πατρίδα καὶ τὸν θρόνον αὐτοῦ, ἄλλος ἐξ ἄλλου κατέστη· κατήργησε τὰ ὑπ᾽ αὐτοῦ πρότερον λατρευόμενα εἴδωλα, ἀπεδίωξε τοὺς πρότερον συμβούλους καὶ συνεργοὺς αὐτῷ μάντεις, ἀνέκτισε τὰ κρημνισθέντα ὀχυρώματα τῶν Ἱεροσολύμων, ἐπεξέτεινε τὰ τείχη τῆς πόλεως, ὠχύρωσε πολλὰς πόλεις τοῦ Ἰούδα, καὶ παντὶ σθένει τὴν ἀναμόρφωσιν καὶ προαγωγὴν τοῦ λαοῦ αὐτὸς ἀνελάβετο, ἐφ᾽ οἷς καί μακρότερον παντὸς ἄλλου βασιλέως τοῦ Ἰούδα βασιλεύσας, ἀπέθανεν ἐν εἰρήνῃ, καὶ ἐτάφη ἐν Ἱεροσολύβοις (Β΄, ἢ Δ'. Βασιλ. κα’, Β’, Χρον. ἢ Παραλειπ. λγ΄).
Ζαχαρίας. Ὁ ἑνδέκατος τῶν μικρῶν καλουμένων προφητῶν· κατήγετο ἐξ οἰκογενείας ἱερατικῆς· ἦν σύγχρονος τῷ προφήτῃ ᾿Αγγαίῳ· ἐπέστρεψεν ἀπὸ τῆς αἰχμαλωσίας μετὰ τοῦ Ζοροβάδελ καί τοῦ ἀρχιερέως Ἰησοῦ (Ἐσδρ. ε΄, 2) · ἦν υἱὸς τοῦ Βαραχίου καί ἔγγονος τοῦ Ἰδδὼ τοῦ ἱερέως (Ἔσδρ. ς΄, 14)· γεννηθεὶς δ᾽ ἐν Βαβυλῶνι, ἦν ἱερεὺς καὶ προφήτης. Τὰς προφητείας αὐτοῦ συνέγραψε μεταξὺ τοῦ 520 -518 πρὸ Χριστοῦ.
Αἱ προφητεῖαι τοῦ Ζαχαρίου ὑποδιαιροῦνται εἰς δύω μέρη, ὧν τὸ μὲν πρῶτον ἐμπερικλείεται ἐντὸς τῶν ὀκτὼ πρώτων κεφαλαίων, ἤτοι, ἀπὸ τοῦ πρώτου (α΄) συμπεριλαμβανομένου, μέχρι τοῦ ὀγδόου (η΄,) συμπεριλαμβανομένου· τὸ δὲ δεύτερον, ἀπὸ τοῦ ὀγδόου τούτου μέχρι τοῦ τέλους τοῦ τεσσαρακαιδεκάτου κεφαλαίου.
Τούτων δὲ τῶν μερῶν, τὸ μὲν πρῶτον ἐμπεριέχει πρῶτα μὲν ὁράσεις καί προφητείας ἐκ τοῦ δευτέρου ἔτους τῆς βασιλείας Δαρείου τοῦ Ὑστάσπους· δεύτερον, διαρκούσης τῆς ἀνοικοδομήσεως τοῦ ναοῦ, παραινέσεις πρὸς ἐπιστροφὴν πρὸς τὸν ᾿Ιεοβά· καὶ τρίτον, ἀπειλὰς κατὰ τῶν ἐχθρῶν τοῦ λαοῦ τοῦ Θεοῦ. Τὸ δὲ δεύτερον μέρος: περιλαμβάνει πρῶτα μὲν, προφητικάς περιγραφὰς τῆς μελλούσης καταστάσεως τῆς θεοκρατείας, συγκρουομένης μετὰ τῶν κοσμικῶν δυνάμεων· δεύτερον, τὰ πάθη καὶ τὸν θάνατον τοῦ Μεσίου, ὑπὸ τὸ σύμβολον τοῦ ποιμένος· τρίτον, τὴν ἐπιστροφὴν τοῦ Ἰσραὴλ πρὸς τὸν Χριστόν· τέταρτον δὲ καί τελευταῖον τὴν ἔνδοξον ἀποκατάστασιν τῆς βασιλείας τοῦ Θεοῦ ἐπὶ τῆς γῆς.
Ἐξ ὅλων δὲ τῶν προφητῶν ὁ Ζαχαρίας ἐστίν ὁ δυσνοητότερος· φέρεται δέ παρ᾽ αὐτοῦ ὁ τύπος τοῦ Μεσσία διὰ ξηροῦ ὕφους, διήκοντος καθ᾽ ἁπάσας τὰς συντομωτάτας αὐτοῦ προφητείας, φερομένας διὰ συμβολικῶν φράσεων καί ἀλληγορικῶν νοημάτων καί προφητικῶν ὑποθέσεων· ἐν τούτοις διακρίνεται ἐπὶ μεγίστῃ διορατικότητι ἐπὶ τῆς οἰκονομίας τοῦ Μεσία. Καί τοι δὲ τοιοῦτος ὁ Ζαχαρίας, ὅμως διὰ τῶν τοιούτων αὐτοῦ ὑψίστων ἐννοιῶν καθοδηγεῖ ἡμᾶς ὥς τις κάλλιστος παιδαγωγὸς, ἐπί τε τὸν Χριστὸν καί τὸν χαρακτῆρα αὐτοῦ, ὡς Μεσία, καὶ ἐπὶ τὴν παγκόσμιον αὐτοῦ βασιλείαν.
Τούτων δὲ τῶν προφητειῶν στὸ σύνολον, οὕτω διῃρημένον ὡς τοιαῦτα περιέχον, καλεῖται ὁμωνύμως τῷ συγγραφεῖ αὐτοῦ καί προφήτῃ Ζαχαρίᾳ, Ζαχαρίας, βιβλίον ἢ προφητεῖαι τοῦ Ζαχαρίου, τοῦ προφήτου τοῦτο δὲ τὸ βιβλίον ἐμπεριέχει ἐν ἑαυτῷ ἕξ σπουδαιοτάτας πρὸς τὸν Χριστὸν παραπομπάς ἐν τοῖς κεφαλαίοις γ΄, 8. στ΄, 12. θ΄, 9. ια΄, 12. ιβ΄, 10, ιγ΄, 7. Αὗται δὲ παριστᾶσι τὸν Χριστὸν δοῦλον ταπεινὸν, ἱερέα τε καί βασιλέα, ἀνοικοδομοῦντα τὸν ναὸν τοῦ Ἰεοβὰ, ἡγεμόνα παγκόσμιον ταπεινόν τε καί εἰρηνικὸν, ποιμένα, παραδιδόμενον (πωλούμενον) ἀντὶ δουλικοῦ ἀντιτίμου (τριάκοντα ἀργυρίων), ὁδηγὸν, ἐπὶ τὴν μετάνοιαν ἄγοντα, συνόντα τῷ Ἰεοβὰ, καὶ σύναμα σωτῆρα καὶ τύπον τοῦ ποιμνίου αὐτοῦ.
Ἰωνᾶς, εἷς τῶν μικρῶν λεγομένων προφητῶν, γεννηθεὶς ἐν Γὰθ-ἐφὲρ τοῦ Ζαβουλὼν (Β΄. ἢ Δ’, Βασιλ. ιδ΄, 25) · οὗτος ἐνταλεὶς παρὰ τοῦ Θεοῦ, ἵνα προείπῃ τοῖς Νινευΐταις τὴν καταστροφὴν αὐτῶν, ἀπέφυγε τὴν ἀποστολὴν ταύτην, καὶ ἐλθὼν εἰς Ἰόππην, ἐπεβιβάσθη ἐπί τινος πλοίου, μακρὰν εἰς Θαρσεὶς (τῆς Ἱσπανίας) ἀποπλεύσαντος. Οὕτω δὲ μακρὰν φεύγων ὁ Ἰωνᾶς, ἤλπιζεν ὅτι ἐντελῶς ἀπαλλαγήσεται τῆς ἐπιβεβλημένης αὐτῷ ἐντολῆς τοῦ Θεοῦ· ἀλλ᾽ ὅπερ ὁ Θεὸς ἐπιτάσσει ἀδύνατον παρελεύσεσθαι· καὶ οὕτω κατὰ τὸν πλοῦν μεγίστου καὶ περὶ τῶν ὅλων κινδύνου ἐπαπειλήσαντος τῷ πλοίῳ, οἱ ναῦται τούτου ἀναζητήταντες τὴν αἰτίαν, καὶ τὸν Ἰωνᾶν εὑρόντες, ἔρριψαν αὐτὸν εἰς τὴν θάλασσαν πρὸς ἀπαλλαγήν· τούτου δὲ γενομένου, ἡ μὲν θύελλα καὶ ἡ καταιγὶς καί ἅπας ὁ κίνδυνος ἀκαρεῖ παρῆλθον, ὁ δὲ Ἰωνᾶς ὑπὸ κήτους πάραυτα καταπωθεὶς, ἐξημέσθη μετὰ τρεῖς ἡμέοας παρὰ τὴν παραλίαν τῆς Παλαιστίνης, τῆς αὐτῆς ἐκείνης χώρας, ἣν ἔφευγεν· ἐνταῦθα δὲ ὁ Θεὸς καί πάλιν ἐπιτάσσει αὐτῷ εἰς ἐκπλήρωσιν τῆς πρώτης πρὸς αὐτὸν ἐντολῆς. Ἤδη δὲ, τὸ δεύτερον, ἐκπληρωθείσης τῆς θείας ταύτης ἐπιταγῆς, καὶ μετανοησάσης καί διασωθείσης τῆς Νινευῆς ἀπὸ τοῦ ἐπαπειλοῦντος αὐτῇ κινδύνου, ὁ Ἰωνᾶς λίαν πολὺ ἐδυσφόρει ἐπὶ πᾶσι τοῖς γενομένοις τούτοις· ὁ δὲ Θεὸς, ὅπως ἐξαγάγῃ τοῦτον ἀπὸ τῆς κατεχούσης αὐτὸν ἀπάτης καί δυσμενείας, λίαν ἐπιεικῶς ἐδίδαξεν αὐτὸν διὰ τῆς παραβολῆς τῆς κολοκύνθης. Ἡ ἐν τῷ κήτει τριήμερος διαμονὴ τοῦ Ἰωνᾷ εἰκονίζει τὴν ἐν τῷ τάφῳ τριήμερον διαμονὴν τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. Ἔζη δὲ ὁ Ἰωνᾶς περὶ τὰς ἀρχὰς τῆς βασιλείας τοῦ Ἱεροβοὰμ, ἀρξαμένης κατὰ τὸ 823 πρὸ Χριστοῦ.
Ἡ περὶ τῶν κατὰ τὸν προφήτην Ἰωνᾶν συμβάντων ἱστορικὴ ἀλήθεια μαρτυρεῖ καί ἐπικυροῦνται καί ὑπ’ αὐτοῦ τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ (Ματθ. ιβ΄, 39, 41. ιστ΄, 4. Λουκ ια΄, 29-32)